Arcydzięgiel litwor: 7 powodów, dla których warto go stosować w kuchni i dla zdrowia

Arcydzięgiel litwor, nazywany często europejskim żeń-szeniem, to wyjątkowa roślina ceniona zarówno w kuchni, jak i w medycynie naturalnej. Jej korzeń i nasiona nadają potrawom charakterystyczny, korzenny aromat, a jednocześnie wspierają trawienie, odporność i dobre samopoczucie. Poznaj 7 powodów, dla których warto stosować arcydzięgiel litwor w kuchni i dla zdrowia.

Arcydzięgiel litwor – najważniejsze informacje

Nie masz czasu? Oto najważniejsze fakty o arcydzięglu litwor, zwanym europejskim żeń-szeniem:

• naturalna przyprawa – korzeń, nasiona i młode pędy nadają potrawom gorzko-anyżowy, korzenny smak; świetny do słodkich potraw, konfitur i naparów,
• wspiera trawienie – pobudza wydzielanie soku żołądkowego, żółci i soku trzustkowego, działa wiatropędnie, poprawia apetyt,
• redukuje stany zapalne, zwalcza bakterie i grzyby, wspiera naturalną florę jelit,
• stosowany w inhalacjach i naparach działa przeciwkaszlowo i przeciwastmatycznie,
• olejek z arcydzięgla stosowany miejscowo zmniejsza napięcie mięśniowe, 
• aromatyczne napary działają uspokajająco i odprężająco,
• roślinę można uprawiać w ogrodzie, najlepiej na glebie żyznej, wilgotnej i przepuszczalnej,
• przeciwwskazania: nie stosować u kobiet w ciąży i podczas menstruacji, przy chorobach wrzodowych, zapaleniu nerek, przy lekach przeciwzakrzepowych oraz przed ekspozycją na słońce lub zabiegami laserowymi.

1. Naturalna przyprawa do potraw

Arcydzięgiel litwor, znany także pod nazwami litwor, angelika, dzięgiel lekarski, anielskie ziele, anielski korzeń czy ziele św. Ducha, należy do rodziny selerowatych i jest spokrewniony z selerem. Roślina ma intensywny, charakterystyczny gorzko-anyżowy smak, który sprawdza się zarówno w kuchni, jak i w przetworach. Najczęściej stosuje się go w słodkich potrawach.

Jeszcze kilka dekad temu kandyzowane łodyżki arcydzięgla były powszechnie stosowane w cukiernictwie jako dekoracja tortów, mazurków czy dodatek do keksów. Dziś częściej zastępują je masy cukrowe lub sztucznie barwione owoce, co jest dużą stratą dla kulinarnej tradycji.

→ Zobacz przepis na konfiturę z malin i rozmarynu

Konfitura z arcydzięgla litwor

Składniki:

• 1 kg młodych (niezdrewniałych) pędów kwiatowych i ogonków liściowych arcydzięgla (najlepiej zbierać w maju)
• sok i skórka otarta z 1 cytryny
• szczypta soli
• 5 litrów wody
• 1 kg cukru
• ¾ szklanki wody na syrop

Przygotowanie:

1. W dużym garnku zagotuj wodę z sokiem i skórką cytryny oraz szczyptą soli.
2. Do wrzątku wrzuć pocięte na niewielkie kawałki ogonki i pędy arcydzięgla. Zdejmij z ognia i odstaw na 24 godziny, aby aromaty się połączyły.
3. Następnie odcedź i przepłucz arcydzięgiel.
4. W osobnym garnku zagotuj cukier z ¾ szklanki wody, tworząc gęsty syrop. Wrzuć do niego osuszony arcydzięgiel.
5. Gotuj przez kilka minut, zdejmij z ognia i powtarzaj czynność przez kilka dni, aż arcydzięgiel stanie się przezroczysty, zachowując przy tym seledynowy kolor.
6. Gorącą konfiturę przełóż do wyparzonych słoików, zakręć i pasteryzuj.

Przepis na konfiturę pochodzi z artykułu Agaty Ściborowicz „Arcydzięgiel litwor – właściwości i zastosowanie” (Herbalism nr 1(5)/2019, s. 50-62).

W stanie dzikim arcydzięgiel występuje w wilgotnych i górzystych rejonach północnej Europy i Azji, a w Polsce można go spotkać głównie w Sudetach i Karpatach. Na pozostałym obszarze kraju został wytępiony, choć w pasie wybrzeża i dolinach rzek rośnie jego podgatunek nadbrzeżny. Preferuje gleby żyzne, próchniczne, wilgotne i przepuszczalne.

2. Arcydzięgiel litwor wspiera trawienie

Arcydzięgiel litwor działa stymulująco na cały układ pokarmowy. Wzmacnia wydzielanie śliny, soku żołądkowego, żółci i soku trzustkowego, pomaga regulować fermentację w jelitach i działa wiatropędnie. Dzięki temu spożycie preparatów z arcydzięglem przed posiłkiem może pobudzać apetyt, a po jedzeniu poprawiać trawienie.

→ To może Cię zainteresować: Zioła na żołądek: naturalne wsparcie dla układu trawiennego

W arcydzięglu zidentyfikowano około 120 substancji chemicznych, które odpowiadają za jego szerokie działanie. Należą do nich m.in.:

• kwasy alifatyczne (jabłkowy, angelikowy, palmitynowy, cytrynowy, malonowy i fumarowy),
• fenolokwasy (chlorogenowy i kawowy),
• sterole (β-sitosterol i jego estry),
• flawonoidy (archangelon, archangelenon, 7,4-diprenylonaryngenina),
• cukry proste i złożone (glukoza, fruktoza, sacharoza, umbeliferoza, skrobia, inulina),
• żywice, garbniki, sole mineralne i tłuszcze.

3. Działanie przeciwzapalne, antybakteryjne i przeciwwirusowe arcydzięgla

Dzięki obecności związków fenolowych przetwory z arcydzięgla wspierają organizm w redukcji stanów zapalnych. Olejek eteryczny z korzeni wykazuje działanie bakteriobójcze, skutecznie zwalczając m.in. szczepy Enterococcus faecalis, Clostridium difficile, Clostridium perfringens, Eubacterium limosum i Peptostreptococcus anaerobius.

Roślina ma też właściwości przeciwgrzybicze. Zwalcza Candida albicans, przy czym oszczędza pożyteczne bakterie jelitowe, takie jak bifidobakterie i pałeczki kwasu mlekowego, wspierając naturalną florę przewodu pokarmowego. Związki furanokumaryn zawarte w olejku eterycznym wykazują ponadto działanie hamujące dermatozy, czyli różne schorzenia skórne, a ekstrakty imperatoryny i felopteryny mogą przeciwwirusowo redukować replikację wirusa HSV-1 wywołującego opryszczkę.

Niektóre pochodne angelicyny wykazują również aktywność wobec wirusów Ebola, Zika czy Marburg. Nic więc dziwnego, że roślina zyskała największą popularność już w XV wieku – w czasie, gdy przez Europę przetaczały się epidemie dżumy, cholery i dezynterii. Wówczas arcydzięgiel był uznawany za jedno z najskuteczniejszych naturalnych antidotów, stosowanych w medycynie ludowej do ochrony przed chorobami zakaźnymi.

4. Przeciwkaszlowe i przeciwastmatyczne właściwości arcydzięgla

Arcydzięgiel litwor może wspierać układ oddechowy dzięki właściwościom przeciwkaszlowym i przeciwastmatycznym. Najczęściej wykorzystuje się go w formie inhalacji z olejku eterycznego, który pomaga łagodzić kaszel, ułatwia oddychanie i łagodzi podrażnienia dróg oddechowych.

Do inhalacji olejek eteryczny z arcydzięgla litwor stosuje się, dodając kilka kropel do gorącej wody lub dyfuzora. Można go również wykorzystać do przygotowania maści czy naparów wspomagających oczyszczanie dróg oddechowych. W aromaterapii olejek sprawdza się także w niewielkich ilościach, np. podczas kąpieli parowej.

Zobacz także

Miód z rokitnikiem – właściwości, zastosowanie i korzyści zdrowotne

Dzięki tym właściwościom olejek z arcydzięgla litwor może być naturalnym wsparciem w trakcie przeziębienia (pomaga łagodzić dolegliwości związane z kaszlem czy zatkanym nosem).

Uwaga!

• Olejek z arcydzięgla jest silnie skoncentrowany, dlatego nie należy stosować go bezpośrednio na skórę ani doustnie w dużych ilościach.
• Nie zaleca się stosowania u małych dzieci, kobiet w ciąży i osób z alergią na selerowate lub inne rośliny z rodziny arcydzięgla.
• W przypadku przewlekłych chorób układu oddechowego lub astmy najlepiej skonsultować stosowanie inhalacji z lekarzem.

Przeciwwskazaniami do stosowania olejku z arcydzięgla, ale też innych przetworów z rośliny, są m.in. zapalenie kłębuszków nerkowych, zapalenie wyrostka robaczkowego, ostry nieżyt żołądka i jelit oraz zaawansowana choroba wrzodowa.

Ze względu na wysoką zawartość olejku eterycznego, rośliny nie powinny stosować kobiety w ciąży ani w trakcie menstruacji, ponieważ może wywoływać skurcze macicy. Preparatów z arcydzięgla należy unikać przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwzakrzepowych, w tym warfaryny czy aspiryny, gdyż może to nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień. Roślina nie jest również zalecana osobom korzystającym ze słońca lub zabiegów laserowych, ze względu na jej właściwości fotouczulające.

5. Naturalne wsparcie przy bólach mięśni i stawów

Olejek z arcydzięgla litwor może być stosowany miejscowo, aby łagodzić bóle mięśniowe, skurcze i napięcie mięśni. Działa również przeciwartretycznie. Okłady z wyciągów wodnych, alkoholowych oraz olejku zmniejszają wrażliwość zakończeń nerwowych na bodźce, co przynosi ulgę w przypadku bólu stawów, mięśni czy nerwobólów.

6. Aromatyczny napar z arcydzięgla – naturalny sposób na relaks

Arcydzięgiel litwor może być stosowany jako naturalny dodatek do herbat i naparów, nadając im charakterystyczny, korzenny aromat i lekko anyżowy smak. Tego rodzaju napary nie tylko wzbogacają codzienną dietę w cenne substancje bioaktywne, ale także wspierają odprężenie i dobre samopoczucie. Można je pić samodzielnie lub łączyć z innymi ziołami, np. miętą, lipą czy rumiankiem, tworząc aromatyczne kompozycje.

→  Przeczytaj również: Herbaty ziołowe: naturalne wsparcie dla zdrowia i dobrego samopoczucia

7. Wsparcie dla układu nerwowego

Arcydzięgiel litwor wykazuje szereg właściwości korzystnych dla układu nerwowego. Związki takie jak ostol i angelicyna działają uspokajająco. Roślina może być stosowana nasennie, najczęściej w postaci kropli, a zawarte w niej związki, w tym imperatoryna i ostol, wykazują również działanie przeciwdrgawkowe i przeciwlękowe.

Badania wskazują także na potencjał arcydzięgla w chorobach otępiennych. Ekstrakt z rośliny z kwasem ferulowym (tzw. Feru-Guard) wykazał skuteczność w łagodzeniu objawów behawioralnych i psychicznych w demencji oraz otępieniu z ciałami Lewy’ego, a poprawa obserwowana była już po czterech tygodniach stosowania. Dzięki temu arcydzięgiel litwor może stanowić naturalne wsparcie dla zdrowia mózgu, regulacji nastroju i jakości snu.