Wśród składników tak zwanej chemii spożywczej, kosmetyce oraz chemii gospodarczej spotykamy wiele substancji o podobnie brzmiących nazwach. Jednym z często mylonych par są kwasek cytrynowy oraz kwas askorbinowy. Choć oba związki to organiczne kwasy, które przecież występują naturalnie w owocach cytrusowych, to jednak ich budowa chemiczna, właściwości oraz podstawowe funkcje są zupełnie inne.
Czym różni się kwasek cytrynowy od kwasu askorbinowego? Czy witamina C i kwasek cytrynowy to jest to samo? Jaki właściwie mają wpływ na nasz organizm i gdzie się je stosuje? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań spróbujemy udzielić w poniższym porównaniu.
Czym się różnią, jak działają i kiedy je stosować?
Definicja i budowa chemiczna
Aby zrozumieć różnice pomiędzy tymi dwoma związkami, warto zacząć od ich definicji chemicznych i podstawowych właściwości.
Co to jest kwasek cytrynowy?
Kwasek cytrynowy (kwas cytrynowy, w nomenklaturze spożywczej oznaczany jako E330) to hydroksykwas trójkarboksylowy. Występuje naturalnie w większości organizmów żywych, gdyż stanowi kluczowy element cyklu Krebsa (cyklu kwasu cytrynowego) – podstawowego szlaku metabolicznego odpowiedzialnego za wytwarzanie energii w komórkach.
W przemyśle kwasek cytrynowy na masową skalę pozyskuje się obecnie nie z samych cytryn, lecz w procesie fermentacji cytrynowej węglowodanów (np. melasy lub glukozy) przy użyciu grzybów z gatunku Aspergillus niger (kropidlak czarny). Taka produkcja jest znacznie tańsza, a otrzymujemy dokładnie ten sam związek chemiczny. Nie dajmy się nabrać na marketingowe sztuczki sprzedawców i dystrybutorów „tego prawdziwego” kwasku cytrynowego. Chemicznie to ten sam składnik, co w owocach cytrusowych.
Co to jest kwas askorbinowy?
Kwas askorbinowy (w przemyśle spożywczym znany jako E300) to organiczny związek z grupy alkoholi polihydroksylowych. Dla człowieka i niektórych zwierząt jest to substancja niezbędna do życia, znana powszechnie jako witamina C.
Ludzki organizm – w przeciwieństwie do większości ssaków – utracił zdolność samodzielnej syntezy kwasu askorbinowego w toku ewolucji. Z tego powodu witaminę C musimy dostarczać sobie wraz z pożywieniem lub w postaci suplementów.
Kwasek cytrynowy a kwas askorbinowy – najważniejsze różnice
Choć oba kwasy wykazują kwaśny odczyn i są białą, krystaliczną substancją dobrze rozpuszczalną w wodzie, różnią się kluczowymi parametrami:
| Cecha / Właściwość | Kwasek cytrynowy | Kwas askorbinowy |
| Oznaczenie E | E330 | E300 |
| Inna nazwa | Kwas cytrynowy | Witamina C, L-askorbinian |
| Zadanie | Pośrednik w cyklu produkcji energii (Cykl Krebsa) | Niezbędna witamina, silny antyoksydant |
| Synteza w organizmie człowieka | Tak (wytwarzany w komórkach) | Nie (musi być dostarczany z zewnątrz) |
| Rola w żywności | Regulator kwasowości, sekwestrant, konserwant | Antyoksydant (przeciwutleniacz), witamina |
| Smak | Bardzo ostry, czysto kwaśny | Kwaśny z lekką, specyficzną nutą |
| Moc kwasowa | Wyższa kwasowość | Słabszy kwas |
| Odporność na temperaturę | Wysoka (stabilny przy gotowaniu) | Niska (wrażliwy na ciepło, światło i tlen) |
Rola biologiczna i wpływ na zdrowie
Trzeba wspomnieć, że to właśnie wpływ na zdrowie człowieka najbardziej odróżnia kwasek cytrynowy od kwasu askorbinowego.
Witamina C (kwas askorbinowy) jako kluczowy mikroelement
Kwas askorbinowy pełni w ludzkim organizmie rolę bezcennego bioskładnika. Do jego najważniejszych funkcji należą:
- Synteza kolagenu: Kwas askorbinowy jest niezbędny w procesie hydroksylacji proliny i lizyny. Bez niego organizm nie potrafi wytwarzać prawidłowego kolagenu, co prowadzi do szkorbutu, pękania naczyń krwionośnych, utraty jędrności skóry i problemów ze stawami.
- Silne działanie antyoksydacyjne: Neutralizuje wolne rodniki, chroniąc DNA, białka i lipidy przed uszkodzeniami oksydacyjnymi.
- Wsparcie układu odpornościowego: Stymuluje produkcję i funkcjonowanie białych krwinek (leukocytów).
- Zwiększanie przyswajalności żelaza: Przekształca żelazo niehemowe (pochodzenia roślinnego) do lepiej wchłanianej.
Kwasek cytrynowy w organizmie
Kwasek cytrynowy nie jest witaminą i nie musimy dostarczać go ze specjalnie dobranych źródeł. Najistotniejsze jest to, że organizm wytwarza go sam w trakcie metabolizmu metabolicznego. Wykazuje jednak ważne właściwości:
- Wsparcie trawienia: Małe ilości kwasu cytrynowego mogą wspomagać wydzielanie kwasu solnego w żołądku oraz poprawiać przyswajanie niektórych minerałów (np. wapnia czy magnezu w postaci cytrynianów).
- Profilaktyka kamicy nerkowej: Cytryniany wiążą się z wapniem w moczu, hamując powstawanie kryształów szczawianu wapnia i zapobiegając tworzeniu się kamieni nerkowych.
Zastosowanie w przemyśle spożywczym: E330 i E300
W przemyśle spożywczym obie substancje są powszechnie stosowanymi dodatkami, jednak pełnią zupełnie inne funkcje technologiczne:
| DODATKI DO ŻYWNOŚCI
| E330: kwasek cytrynowy | E300: kwas askorbinowy |
| – Reguluje kwasowość (pH) | – Zapobiega utlenianiu (ciemnieniu)|
| – Uwydatnia smak owocowy | – Wzbogaca żywność w witaminę C |
| – Wiąże jony metali (sekwestrant) | – Polepsza właściwości ciasta |
Kwasek cytrynowy (E330) jako regulator kwasowości
Kwasek cytrynowy dodawany jest wszędzie tam, gdzie należy obniżyć pH produktu, nadać mu orzeźwiający, kwaśny smak. Pozwala też przedłużyć trwałość poprzez stworzenie środowiska niesprzyjającego rozwojowi bakterii. Znajdziemy go w:
- napojach gazowanych i owocowych,
- dżemach, galaretkach i przetworach owocowych,
- cukierkach, żelkach i słodyczach,
- wielu gotowych sosach i marynatach.
Kwasek cytrynowy pełni też funkcję tzw. sekwestranta – wiąże jony metali (np. miedzi czy żelaza), co zapobiega enzymatycznemu psuciu się żywności.
Kwas askorbinowy (E300) jako antyoksydant
Kwas askorbinowy w żywności wykorzystywany jest przede wszystkim ze względu na zdolności przeciwutleniające. Główny cel jego stosowania to:
- Zapobieganie brązowieniu owoców i warzyw: Dodanie witaminy C do pokrojonych jabłek, soków czy mrożonek chroni je przed ciemnieniem pod wpływem tlenu z powietrza.
- Stabilizacja barwy mięsa: Zapobiega utlenianiu mioglobiny w wędlinach.
- Polepszacz mąki: W piekarnictwie dodatek kwasu askorbinowego wzmacnia strukturę glutenu, co przekłada się na lepszą elastyczność ciasta i większą objętość pieczywa.
Zastosowanie w kosmetologii i pielęgnacji skóry
Co ważne, oba kwasy są przebojem nowoczesnej kosmetologii, ale wykazują zupełnie inne działanie na skórę.
Witamina C (Kwas askorbinowy) – moc odmładzania
Czysty kwas L-askorbinowy to jeden z najskuteczniejszych i najlepiej przebadanych składników kosmetycznych. W kosmetyce stosuje się go w stężeniach od 5% do 20% ponieważ:
- Rozjaśnia przebarwienia i wyrównuje koloryt skóry poprzez hamowanie enzymu tyrozynazy.
- Stymuluje syntezę kolagenu, spłycając drobne zmarszczki.
- Działa jako silna ochrona antyoksydacyjna. Chroni przed efektami działania smogu i opóźnia wystąpienie problemów ze skórą związanych z promieniowaniem UV .
Uwaga: Kwas askorbinowy jest niezwykle niestabilny w roztworach wodnych – szybko utlenia się pod wpływem światła i temperatury, zmieniając barwę na żółtą lub brązową. W konsekwencji kosmetyk o takim zabarwieniu, o zawartości witaminy C w składzie, niestety nadaje się do wyrzucenia.
Kwasek cytrynowy – złuszczający kwas AHA
Kwasek cytrynowy należy do grupy alfa-hydroksykwasów (AHA). W kosmetologii ma dwie funkcje:
- Reguluje pH: W niskich stężeniach służy do dopasowania odczynu kosmetyku do naturalnego pH skóry.
- Złuszcza: W wyższych stężeniach działa jako delikatny peeling chemiczny. To dlatego, że pomaga usuwać martwy naskórek, wygładza teksturę skóry i znacznie wspomaga odblokowywanie porów.
Zastosowania domowe i chemia gospodarcza
Jeśli więc najchętniej szukamy ekologicznych środków do sprzątania domu, wybór pomiędzy kwaskiem cytrynowym a kwasem askorbinowym jest bardzo prosty.
Kwasek cytrynowy – dobry do domowych porządków
Kwasek cytrynowy to tani, bezpieczny i narawdę skuteczny środek czyszczący:
- Odkamienia: Doskonale rozpuszcza osady z kamienia (węglan wapnia) w czajnikach, ekspresach do kawy, pralkach i na armaturze łazienkowej.
- Usuwa rdzę i osady z mydła: Świetnie radzi sobie nawet z dużymi zabrudzeniami w długo nie sprzątanej łazience.
- Wybielanie i odświeżanie: Wzmacnia działanie domowych proszków do prania i usuwa plamy z osadu mineralnego.
Kwas askorbinowy – nawet do czyszczenia wody w basenie
Kwas askorbinowy również przydaje się w domu, ale w bardzo konkretnej roli. Jest powszechnie stosowany przez właścicieli basenów ogrodowych do usuwania brunatnego osadu z wody z dużą zawartością żelaza. Po wlaniu kwasu askorbinowego do basenu z nieciekawie brązową wodą dochodzi do redukcji jonów, co przywraca wodzie krystalicznie czysty, błękitny wygląd w zaledwie kilka minut.
Podsumowując: Czy można stosować je zamiennie?
Krótka odpowiedź brzmi: nie, kwasek cytrynowy i kwas askorbinowy nie mogą być stosowane zamiennie, ponieważ pełnią zupełnie inne funkcje biologiczne i chemiczne.
- Nie zastąpimy witaminy C kwaskiem cytrynowym: Kwasek cytrynowy nie zapobiega szkorbutowi, nie stymuluje wytwarzania kolagenu i nie pełni roli witaminy w organizmie.
- Nie warto odkamieniać czajnika kwasem askorbinowym: Choć słabo odkwasza, kwas askorbinowy jest znacznie droższy, mniej stabilny termicznie i ma mniejszą zdolność rozpuszczania osadów wapiennych niż kwasek cytrynowy.
Na co uważać, czego nie robić stosując kwasek cytrynowy lub kwas askorbinowy?
Chociaż obie substancje są powszechnie dostępne i bezpieczne, ich niewłaściwe zastosowanie może zniszczyć czyszczone powierzchnie, a nawet silnie podrażnić skórę. Oto zasady bezpieczeństwa dla każdego z tych kwasów.
Kwasek cytrynowy – czego nie robić
- Absolutnie nie łącz z wybielaczami chlorowymi: Zmieszanie kwasku cytrynowego z domowymi środkami czystości na bazie chloru powoduje gwałtowne wydzielanie toksycznego gazu chlorowego, który jest bardzo niebezpieczny dla dróg oddechowych.
- Nie myjemy nim kamienia naturalnego: Kwasek cytrynowy trwale matowi i uszkadza blaty czy płytki z marmuru, granitu oraz trawertynu. Wchodzi w reakcję z wapniem zawartym w kamieniu, tworząc mikroskopijne wżery, których nie da się już wypolerować.
- Po użyciu na metalach zawsze dokładnie spłukujemy: Choć świetnie odkamienia, pozostawiony na mosiądzu, miedzi czy słabszej jakości stali nierdzewnej bez dokładnego opłukania wodą, może wywołać przebarwienia lub przyspieszyć korozję.
- Uważajmy w domowej kosmetyce: Tworzenie domowych peelingów z kwasku cytrynowego to często narażenie skóry na zbyt duże ryzyko. Jest on bardzo silnym kwasem AHA, który łatwo uszkadza barierę hydrolipidową skóry. Mocno uwrażliwia ją na słońce, co w efekcie prowadzi do poparzeń i trwałych przebarwień.
Kwas askorbinowy – na co uważać
- Wyrzuć utlenione kosmetyki: Jeśli nasze serum z witaminą C zmieniło kolor z bezbarwnego na żółty, pomarańczowy lub brązowy, wyrzućmy je. Utleniona witamina C traci swoje dobroczynne właściwości, a nawet może przyspieszać starzenie skóry.
- Nie łączymy go z retinolem i mocnymi kwasami: Nakładanie czystego kwasu askorbinowego na twarz bezpośrednio przed lub po użyciu retinolu bądź kwasów AHA/BHA mocno zwiększa ryzyko podrażnień i zaburza pH skóry potrzebne do ich prawidłowego działania. Stosujmy je o różnych porach dnia (np. witamina C rano, retinol wieczorem).
- Uwaga na światło, tlen i wysoką temperaturę: Witamina C jest bardzo niestabilna. Kosmetyki z kwasem askorbinowym zamykajmy szczelnie i trzymajmy z dala od słońca. Niektóre z nich naprawdę najlepiej przechowywać w lodówce. Jeśli dodajemy ją do żywności, nie wsypujmy jej do wrzątku, bo temperatura całkowicie ją zniszczy.
- Nie traktujmy go jako dezynfekcji basenu: Kwas askorbinowy spektakularnie klaruje rdzawą wodę, ale nie ma żadnych właściwości biobójczych. Co więcej, neutralizuje aktywny chlor. Po wyczyszczeniu nim basenu musimy przywrócić jego odpowiedni poziom, inaczej woda ponownie zazieleni się od glonów.
Oba te związki są oczywiście zarówno bezpieczne, powszechnie dostępne jak i niezwykle przydatne. Zawsze warto jednak sięgać po nie w pełni świadomie i ostatecznie rozpoczynać stosowanie z pewną wiedzą na temat odpowiednich dawek do potrzeb. W zależności od tego, czy szukamy suplementacji i ochrony antyoksydacyjnej (kwas askorbinowy), czy też regulacji kwasowości, odkamieniania i złuszczania naskórka (kwasek cytrynowy). Jak z niemal każdym składnikiem, więcej wcale nie musi oznaczać lepszego działania.
