Żywność a leki – co warto wiedzieć o interakcjach? (cz. 2)

Dlaczego uważać na sok grapefruitowy? O czym pamiętać kurując się jeżówką? Prezentujemy kilka przykładów interakcji pomiędzy lekami a żywnością, aby zwrócić uwagę jak znaczący jest chociażby wybór napojów podczas kuracji lekami. To 2 część naszego cyklu.

Działanie enzymów a metabolizm leków

Jednym z ważniejszych etapów podczas „wędrówki” leku w naszym organizmie jest proces biotransformacji czyli przemian biochemicznych, podczas których dochodzi do zmian właściwości substancji leczniczych. Jego efektem jest unieczynnienie metabolitów, tak by mogły zostać wydalone z organizmu.

Polecamy pierwszą część cyklu: Żywność a leki – co warto wiedzieć o interakcjach? (cz. 1)

Na tym etapie naukowcy i klinicyści odnotowali najwięcej interakcji leków z innymi lekami, leków ze składnikami suplementów diety oraz leków z żywnością. W procesie biotransformacji główną rolę pełnią enzymy (czyli specyficzne białka) należące do tzw. cytochromu P-450. Ich zadaniem jest metabolizm nie tylko leków, ale także utlenianie wielu składników pokarmowych i substancji szkodliwych będących np. zanieczyszczeniami środowiska. Dzięki tym procesom, leki i inne ksenobiotyki zmieniają swój charakter fizyko-chemiczny, stając się łatwiej rozpuszczalne w wodzie i mogą zostać wydalone z organizmu przez układ moczowy.
Cytochrom P-450 jest bardzo ciekawym „wyposażeniem” naszego ustroju – potrafi przystosowywać się do zmiennych warunków środowiska zewnętrznego i „radzi sobie” z wydaleniem prawie każdej substancji, nawet takiej z którą człowiek zetknął się po raz pierwszy. Białka cytochromu wykazują zmienność osobniczą, co oznacza, że niektóre osoby mogą szybciej lub wolniej metabolizować daną substancję. W tym drugim przypadku ksenobiotyk dłużej pozostaje w organizmie przyczyniając się do kumulacji i nasilenia efektów toksycznych. Izoenzymy cytochromu P-450 wykazują także zmienność w zależności od płci i wieku. U noworodków występują izoenzymy, których nie spotyka się u dorosłych i na odwrót. U kobiet stężenia niektórych izoenzymów zmieniają się wraz cyklem miesiączkowym, a także w czasie ciąży i menopauzy. Na aktywność cytochromu P-450 mają także wpływ przebyte choroby, zwłaszcza związane z nerkami i wątrobą, a ponadto stany gorączkowe i głodzenia.

Podoba Ci się to, o czym piszemy?     

Spośród kilkudziesięciu poznanych grup izoenzymów cytochromu P-450, tylko sześć odpowiada za metabolizowanie aż 90% leków. Z punktu widzenia interakcji leków z żywnością, z ziołami i składnikami suplementów diety, najistotniejsze są izoenzymy oznaczone jako 3A4 i 1A2. Interakcje mogą mieć charakter indukcji czyli zwiększenia aktywności lub inhibicji czyli zahamowania – w zależności od rodzaju metabolizowanych substancji. Izoenzym 3A4 odpowiada za ok. 30% aktywności całego układu cytochromu P-450 i jest bardziej aktywny u kobiet niż u mężczyzn, a także u dzieci i młodzieży niż u osób dorosłych. Odpowiada za metabolizm niektórych grup leków przeciwdepresyjnych, leków nasennych i uspokajających, przeciwbólowych i niektórych antybiotyków. A ponadto metabolizowane są w tym układzie enzymatycznym niektóre leki przeciwarytmiczne i przeciwnadciśnieniowe, obniżające cholesterol i przeciwalergiczne.

Uwaga na sok grejpfrutowy

Prawidłowy metabolizm uwarunkowany jest różnymi czynnikami, w tym między innymi spożywanym pokarmem, napojami czy też stosowanymi dodatkowo ziołami. Zdolność do hamowania czynności izoenzymu 3A4, wykazuje między innymi sok grejpfrutowy, jak i oczywiście same owoce grejpfruta, a ponadto wyciągi z czosnku i jeżówki. Spożycie jednej szklanki soku grejpfrutowego hamuje o połowę aktywność enzymów i stan ten utrzymuje się przez około 10 godzin (choć niektóre badania wykazują, że nawet po 24 godzinach obserwowane było zmniejszenie aktywności tegoż enzymu). W przypadku popijanych sokiem grejpfrutowym leków przeciwarytmicznych i przeciwnadciśnieniowych, efektem inhibicji enzymów jest nadmiernie obniżone ciśnienie tętnicze, przyspieszenie akcji serca i bóle głowy. W przebiegu interakcji z dostępnymi bez recepty lekami przeciwalergicznymi, obserwowane są zaburzenia rytmu serca. Dlatego też dla bezpieczeństwa i powodzenia kuracji – ogólnym zaleceniem jest, aby nie stosować do popijania jakichkolwiek leków, soku grejpfrutowego ani innych soków z owoców cytrusowych.

Jeżeli kurujesz się czosnkiem, jeżówką i dziurawcem

Jak już wspomniano podobne właściwości posiadają także preparaty z czosnku i jeżówki, dlatego też osoby przyjmujące wymienione powyżej leki powinny unikać kuracji czosnkiem i jeżówką. Działanie indukujące w stosunku do izoenzymu 3A4 wykazuje dziurawiec. Jednoczesne stosowanie preparatów z dziurawca (nawet w postaci naparów) i wymienionych już wcześniej leków może skutkować zmniejszeniem skuteczności terapii. Dodatkowymi grupami leków, które wchodzą w interakcje z dziurawcem są: leki immunosupresyjne, przeciwwirusowe, przeciwbiegunkowe i antykoncepcyjne.

Nie popijaj leków sokami…

Sok grejpfrutowy i cytrusy należy wykluczyć z naszej diety, jeśli stosujemy doraźną lub przewlekłą kurację lekową. Jedynie pomarańcza słodka i sok z niej nie powodują opisanej powyżej inhibicji enzymów cytochromu P-450. Ale nie tylko cytrusowe soki są niewskazane. Wszelkie napoje i soki o odczynie kwaśnym, mogą wchodzić w interakcje, a ponadto mogą przyczyniać się do rozkładu niektórych substancji leczniczych (np. antybiotyków z grupy penicylin). Dodatkowym problemem w przypadku wyboru soków owocowych, jako płynów do popijania leków są pektyny, występujące głównie w sokach tłoczonych z jabłek i porzeczek. Pektyny, podobnie jak i błonnik występujący w warzywach, mogą adsorbować na swoich powierzchniach cząsteczki substancji leczniczych, zmniejszając ich działanie.

Składnikiem soków owocowych, występującym nawet jako dodatek do napojów i żywności jest kwas cytrynowy. W przypadku leków zawierających glin (np. preparaty stosowane w celu zobojętniania kwasu żołądkowego), popijanie sokiem zawierającym kwas cytrynowy, skutkuje zwiększeniem rozpuszczalności związków glinu. Następuje zwiększone wchłanianie tych związków oraz kumulacja w organizmie, która prowadzić może do zaburzeń układu nerwowego.

Soki owocowe i warzywne, jeśli bogate są w witaminę C, wskazane są do popijania preparatów zawierających żelazo, z tego względu, ze przyczyniają się do lepszego wchłaniania tego pierwiastka. Takie zalecenie obowiązuje pod warunkiem, że pacjent nie jest jednocześnie leczony innymi lekami (np. przeciwdepresyjnymi) ponieważ witamina C spowoduje zmniejszone wchłanianie tych leków.

Dlaczego nie popijać leków mlekiem?

Mleko i przetwory mleczne powinny być spożywane z umiarem jeśli jesteśmy w trakcie kuracji antybiotykowej (zwłaszcza erytromycyną, doksycykliną, tetracykliną). Wapń obecny w przetworach mlecznych tworzy kompleksy z cząsteczkami wymienionych antybiotyków, prowadząc tym samym do zniesienia działania tychże leków. Podobna interakcja ma miejsce w przypadku popijania mlekiem bisfosfonianów – leków stosowanych przeciwko osteoporozie. Mleko jest niewskazanym napojem do popijania tabletek, ponieważ alkalizując treść pokarmową w żołądku, wpływa na unieczynnienie lub osłabia wchłanianie niektórych substancji (np. barbituranów, salicylanów, glikozydów nasercowych czy sulfonamidów).

Kawa lub herbata + lek? Odradzamy

Szczególnie podczas przyjmowania substancji leczniczych w postaci tabletek lub kapsułek dojelitowych należy zwracać uwagę by nie popijać ich mlekiem. Substancja w otoczce „dojelitowej” powinna zostać uwolniona dopiero w zasadowym środowisku jelit. Tymczasem jeżeli taki odczyn osiągnięty zostaje w żołądku, uwolniona substancja może zostać unieczynniona przez kwas żołądkowy lub może powodować podrażnienia śluzówki żołądka.

Kawa i herbata to napoje, które najczęściej spożywamy, zapominając jednak, że nie są to płyny obojętne dla naszego organizmu. Jednym z efektów działania herbaty i kawy jest pobudzenie akcji serca oraz wzmożona wentylacja płuc, do czego przyczyniają się obecne w tych surowcach kofeina i teofilina. Te same związki w połączeniu z substancjami leczniczymi powodują zwiększenie siły ich działania. Zjawisko to nazywane synergizmem hiperaddycyjnym wykorzystywane jest w farmacji np. w przypadku leków przeciwbólowych – bardzo często substancje przeciwbólowe występują w jednej tabletce z kofeiną, która wzmaga ich działanie. Jeśli jednak dodatkowo taki preparat zostanie popity kawą czy innym napojem zawierającym kofeinę, może dojść do ujawnienia się działań niepożądanych w postaci podniecenia, wzmożonej akcji serca, zaburzeń układu pokarmowego i nerwowego. Równie niekorzystne skutki obserwuje się w przypadku jednoczesnego stosowania leków przeciwastmatycznych (np. teofiliny) i kawy lub herbaty.

Leki popijaj wodą!

To właśnie wodą najlepiej popijać leki! Najlepsza jest zwykła, przegotowana i ochłodzona woda, ponieważ wody mineralne ze względu na większą zawartość jonów wapnia, żelaza i magnezu, mogą tworzyć związki kompleksowe z substancjami leczniczymi osłabiając ich działanie. Jeżeli na ulotce nie ma specjalnych zaleceń wówczas najlepiej popić tabletkę czy kapsułkę szklanką letniej wody. Badania naukowe wykazały, że większość leków lepiej wchłania się gdy popijana jest dużą ilością wody.

Interakcje leków z pożywieniem to bardzo złożone zagadnienie, przedstawione w artykule zasady to bardzo ogólne wytyczne. W przypadku przewlekłych chorób i stosowania leków z różnych grup farmakologicznych, najlepiej zasięgać porad farmaceuty, tym bardziej, że niektóre apteki zaopatrzone są w program komputerowy, który wykrywa wszelkie interakcje, a informacje te mogą zostać przekazane pacjentowi w formie wydruku.

Polecamy pierwszą część cyklu: Żywność a leki – co warto wiedzieć o interakcjach? (cz. 1)

mgr farm. Joanna Typek