Czarny bez – dostawca zdrowia

Krzewy czarnego bzu sadziło się kiedyś w pobliżu domów, aby mieć blisko „dostawcę” środków leczniczych. W medycynie ludowej zawsze wysoko ceniono zarówno kwiaty jak i owoce tej rośliny. Ma ona zastosowanie także we współczesnej medycynie, kulinariach i kosmetyce naturalnej.

Bez czarny (Sambucus nigra) osiągający często rozmiary niewielkiego drzewka, towarzyszy człowiekowi od niepamiętnych czasów, a najstarsze ślady jego użytkowania pochodzą z wykopalisk z epoki kamiennej. Z jego walorów warto skorzystać również dziś. Jak zrobić to w przypadku kwiatów? Najprostszym sposobem jest smażenie całych baldachów kwiatowych zanurzonych w naleśnikowym cieście.

Jak zbierać i suszyć kwiaty czarnego bzu?

Kwiaty czarnego bzu warto zbierać już od chwili ich kiedy nastąpi ich rozkwit, przeznaczając je ponadto na sporządzenie syropu lub susząc. Pamiętamy o tym by zbiór przeprowadzić w pogodny dzień w porze popołudniowej, kiedy kwiaty obeschły z rosy. Jeśli przeznaczamy je do suszenia, najlepiej porozkładać je na papierze (nie gazecie) i pozostawić w suchym, zaciemnionym pomieszczeniu. Kwiatów nie myjemy!

Herbata i napary z kwiatów bzu

Podoba Ci się to, o czym piszemy?     

Herbata z suszonych kwiatów bzu, dosłodzona bzowym sokiem to najlepszy przysmak, a także lekarstwo na przeziębienie. Napary z kwiatów bzu obniżają gorączkę i działają napotnie, ponadto ułatwiają odkrztuszanie w przypadku zalegającej wydzieliny w drogach oddechowych. Aby uzyskać efekt napotny zaleca się przyjmować się napar w ilościach ok. 100 ml co 2 godziny. Ale nie tylko przeziębienie jest wskazaniem do popijania takiej herbatki.

Możemy stosować ją regularnie, gdyż składniki występujące w kwiatach wpływają uszczelniająco na naczynia krwionośne i rozszerzają naczynia wieńcowe poprawiając krążenie krwi w obrębie serca. Ponadto: wzmagają diurezę, przyczyniając się do wydalania szkodliwych produktów przemiany materii, dlatego polecane są osobom cierpiącym na choroby skóry, w problemach tzw. skórki pomarańczowej a także w opuchnięciach związanych z zastojem limfy.

Kwiaty bzu w kosmetyce naturalnej

Kwiaty bzu czarnego możemy również wykorzystywać w kosmetyce. Ze względu na właściwości przeciwzapalne i antyseptyczne, zalecany jest do przemywania skóry podrażnionej i trądzikowej. Napar do takich celów możemy sporządzić gotując kwiat w mleku, dzięki czemu dodatkowo uzyskamy działanie łagodzące. Ten domowy kosmetyk polecany jest także w przypadku suchej, ziemistej cery, worków pod oczami i przebarwień. Ponadto napar z kwiatów bzu możemy stosować do przemywania oczu w przypadku zapalenia spojówek oraz w stanach zapalnych narządów płciowych.

Lecznicze właściwości owoców

Zbierając kwiaty musimy pamiętać o tym by część ich pozostawić na krzewie, dzięki czemu we wrześniu będziemy mogli cieszyć się kolejnym surowcem – owocami! Świeże owoce możemy przeznaczyć na przetwory: soki i powidełka lub zasuszyć z przeznaczeniem na herbatkę (nie jada się ich na surowo!). Zbiorów owoców dokonujemy w dzień pogodny i suszymy w temperaturze ok. 40 ̊C zaraz po zebraniu, tak by nie dopuścić do pleśnienia. Podczas zbioru i robienia przetworów należy uważać na właściwości barwiące owoców (sok jest silnym barwnikiem, co niegdyś miało praktyczne zastosowanie w farbierstwie tkanin).

Owoce bzu czarnego od dawna wykorzystywane były nie tylko kulinarnie, ale przede wszystkim ze względu na lecznicze właściwości. Stosowano je w puchlinie wodnej, w przeziębieniu a także w celu uregulowania przemiany materii. Obecnie surowiec ten przeżywa renesans. W aptekach możemy kupić standaryzowane wyciągi z owoców bzu czarnego, które cieszą się dużą popularnością wśród pacjentów (szczególnie tych najmłodszych) jako środek na odporność a także wspomagający lek w przypadku przeziębienia. Przetwory z czarnego bzu pojawiają się także na półkach sklepów eko i zielarskich.

Cenne składniki owoców bzu

Właściwości owoców bzu czarnego wynikają z zawartości w nich glikozydów antocyjanowych, witaminy C oraz witamin z grupy B. Badania naukowe wykazały, iż związki czynne występujące w owocach maja zdolność do wiązania się z wirusami grypy, uniemożliwiając wnikanie do komórek gospodarza, a tym samym zahamowują proces chorobowy.

Soki, powidełka czy herbata z suszonych owoców stosowane regularnie to już pierwszy krok do wzmocnienia odporności a także oczyszczenia organizmu z toksyn.

Zidentyfikuj gatunek

Zanim przystąpimy do zbioru surowców, upewnijmy się czy poprawnie zidentyfikowaliśmy gatunek. W Polsce oprócz bzu czarnego występuje bez koralowy (Sambucus racemosa) oraz nieco zbliżony wyglądem bez hebd (Sambucus ebulus). W surowcach z tych roślin występują toksyczne składniki.

Czarny bez w kulturze i tradycji

Wiąże się z nim wiele wierzeń i zwyczajów po części związanych z troską o zdrowie. Wśród Słowian panowało przekonanie, że ścięcie bzu przynosi nieszczęście i choroby: kurcze oraz bóle rąk i nóg, a nawet może sprowadzić śmierć na domowników. Jedynie wdowy i osierocone dzieci mogły dopuszczać się takiego czynu w sytuacjach, gdy nie było dostępu do innego opału. Równie niebezpieczne miało być palenie drewnem bzowym – przebywająca w tym czasie w pobliżu pieca osoba, zagrożona była wystąpieniem owrzodzeń na twarzy i ciele.

Do bzowych krzewów odnoszono się z szacunkiem i w niektórych regionach przechodząc w pobliżu bzu, oddawało się pokłon. Wśród mieszkańców wsi przekazywana była także legenda, iż na bzie powiesił się Judasz i dlatego, drzewo to jest nieszczęśliwe. Wierzenie to zostało utrwalone w łacińskiej nazwie grzybów wyrastających na obumierających pniach bzu: Auricularia auricula- judae czyli Judaszowe ucho. Grzyby te posiadają charakterystyczny wygląd i kojarzą się bezsprzecznie z małżowinami usznymi. W medycynie naturalnej zalecane są w stanach zapalnych oczu, przeziębieniach i hemoroidach. W kuchni azjatyckiej są cenionym przysmakiem o właściwościach ogólnie wzmacniających.

Dla Słowian szczególne właściwości posiadały kwiaty bzu czarnego zbierane w noc świętojańską i spożywane po upieczeniu w cieście. Wierzono, że taki posiłek zapewni na cały rok ochronę przed febrą.

Joanna Typek, mgr farmacji