Wszystkie barwy herbaty

Do niedawna zaliczana była do produktów, które nie posiadają wartości odżywczej. Określaną ją nawet dość niechlubnym mianem “używki”. Obecnie istnieje coraz więcej badań naukowych potwierdzających prozdrowotne działanie herbaty na nasz organizm.

Co nazywamy herbatą?

Herbata to produkt otrzymywany z liści, pęków liściowych lub łodyżek rośliny rodzaju Camellia. Zanim liście herbaty trafią do naszej filiżanki, muszą być najpierw zebrane. Nie jest to zadanie łatwe – kilogram nieprzetworzonej herbaty otrzymuje się z około 2000-3000 liści. Po zbiorze liście poddaje się więdnięciu, skręcaniu, fermentacji i suszeniu. Od czasu trwania tych procesów, ich powtarzania bądź też zaniechania zależy to jakiego rodzaju herbatę pijemy i jakie walory smakowe i zdrowotne ona posiada.


W zależności od zastosowanego procesu technologicznego, możemy otrzymać kilka rodzajów herbat, które różnią się smakiem, składem chemicznym oraz kolorem. Po szczegółowe informacje dotyczące poszczególnych procesów, którym poddawane są liście herbaty oraz niuansów związanych z produkcją odsyłamy do świetniej książki Rafała Przybyloka pt. „Czajnikowy.pl. Dobra herbata”, którą znajdziecie m.in. w ofercie sklepu wydawnictwogaj.pl

Obecnie 80% produkcji herbaty stanowi herbata czarna, następnie zielona, a na końcu czerwona. Spożycie herbaty na świecie szacuje się na poziomie 120 ml dziennie na jednego mieszkańca. W Polsce herbatę pije ok. 90% populacji, z czego większość – 2 lub 3 razy dziennie.

Właściwości herbaty

W Azji herbata uznawana jest za lek na liczne dolegliwości, głównie dzięki zawartości w niej polifenoli, kofeiny, składników mineralnych, polisacharydów (w ok. 13%), aminokwasów (w tym L-theaniny – polepszającej zdolności umysłowe).

Obecność polifenoli w herbacie zależy przede wszystkim od warunków klimatycznych i nasłonecznienia. Młodsze liście zawierają ich znacznie więcej niż listki starsze. Wśród związków polifenolowych w herbacie zielonej występują głównie katechiny, które mają silne właściwości antyoksydacyjne, a z kolei w czarnej herbacie, tzw. taniny, obniżające ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych.

Herbata jest zaliczana do głównych surowców zawierających w swoim składzie kofeinę (teinę), w ilości od 2-5%. Jej działanie polega na pobudzeniu ośrodkowego układu nerwowego i serca, przez co wpływa korzystnie na wydolność organizmu. Zawartość zarówno kofeiny, jak i polifenoli w herbacie uzależnione jest od długości oraz porcji herbaty podczas parzenia. Herbata parzona 15 s dostarcza 15 mg kofeiny, z kolei wydłużenie tego procesu do minuty zwiększa jej ilość do 22 mg. Najwięcej kofeiny, bo aż ok. 38 mg, zawiera herbata parzona 5 minut.

Wysuszone liście herbaty posiadają też wiele składników mineralnych, m.in. fluor, mangan, selen, chrom, magnez, cynk i wapń w ilości od 25-1000μg/g (zależnie od warunków uprawy i poddania procesowi fermentacji).

Wypicie 100 ml herbaty w ciągu dnia jest w stanie dostarczyć 0,07 mg cynku, 5 mg wapnia i 2 mg magnezu, co pokrywa ok. 1,5% ich dziennego zapotrzebowania.

Herbaty owocowe

Herbaty owocowe (w tym przypadku nazwa herbata jest określeniem potocznym) produkowane są z suszu owocowego, będącego mieszanką najczęściej kilku owoców, np. wiśni, maliny, żurawiny i jeżyny. Niekiedy bywa łączona z drogocennymi płatkami dzikiej róży lub kwiatami i owocami hibiskusa.

Dobra gatunkowo herbata owocowa zawiera w swoim składzie owoce poddane procesowi liofilizacji, dzięki czemu w pełni zachowują swoje wartości smakowe i odżywcze. Nie posiada też żadnych konserwantów. Herbata owocowa może zawierać w minimalnej ilości także zioła, np. miętę. Niestety, herbaty owocowe bywają często mylone z tanimi herbatami aromatyzowanymi, produkowanymi z liści herbacianych wzbogaconych o sztuczne aromaty i barwniki. Zwracajmy uwagę na skład!

Warto wiedzieć, że właściwości prozdrowotne suszu herbacianego zależą w głównej mierze od jego części składowych. Dla przykładu herbata z hibiskusa cechuje się kwaśnym smakiem (dzięki wysokiej zawartości witaminy C), czerwonym kolorem i intensywnym aromatem. Doskonale działa na układ sercowo-naczyniowy, bo obniża ciśnienie tętnicze i poziom cholesterolu LDL, będącego przyczyną miażdżycy i zawału serca.

Z kolei herbata z żurawiny jest skuteczna w leczeniu infekcji układu moczowego oraz profilaktyce kamieni nerkowych. Dobrze wpływa też na przewód pokarmowy oraz jamę ustną (skutecznie zwalcza np. opryszczkę). Herbata malinowa bywa z kolei używana jako środek przeciwgorączkowy oraz przeciwzapalny (posiada właściwości napotne, bardzo pomocne podczas przeziębienia i grypy). Obecny w niej kwas elagowy działa przeciwnowotworowo, chroniąc przed rakotwórczymi komórkami głównie wątrobę i płuca.

Herbata z aronii usprawnia przemianę materii, usuwa złogi tłuszczowe z naczyń krwionośnych, a także podnosi odporność. Stosunkowo cenne właściwości wśród prawdziwych herbat owocowych posiada także herbata z owoców goji. Dostarcza dużej ilości witamin (w tym witaminy C – 2500 mg/100 g owoców), antyoksydantów i minerałów, które wzmacniają organizm i stymulują układ odpornościowy do walki z chorobą.

Herbaty ziołowe

Herbaty ziołowe produkowane są z liści roślin leczniczych, które swoje dobroczynne działanie zawdzięczają określonym grupom substancji, będącymi w głównej mierze ich produktami przemiany materii. Można więc stwierdzić, że rośliny lecznicze, a także przygotowane z nich mieszanki, są tzw. ekolekiem, który jest w stanie regulować mechanizmy w organizmie człowieka i wyrównać braki występujące w ustroju.

Herbata miętowa

I tak na przykład mięta pieprzowa (Mentha piperita L.) jest zaliczana do najstarszych roślin leczniczych na świecie. W Egipcie pojawiła się w 1200-600 r. p.n.e., kiedy to pleciono z niej wieńce i składano w darach. W czasach starożytnych uważano, że pobudza mózg, dlatego często gościła na stołach filozofów i uczonych. Roślina w swoim składzie posiada olejek eteryczny w ilości 1,5-2,5%, z czego połowę stanowi mentol, odkryty ok. XVIII wieku w Europie. W mięcie znaleziono liczne związki, m.in. flawonoidy, garbniki, gorycz, pektyny, kwasy organiczne, witaminy (prowitamina A i C), a także sole mineralne, np. wapń, potas, magnez, żelazo, fosfor, mangan i molibden. Mięta pieprzowa posiada wiele cennych właściwości: pobudza zdolności wydzielnicze żołądka i wątroby, zwiększa ilość soku żołądkowego i żółci, przez co ułatwia trawienie pokarmu. Mentol działa bakteriobójczo i przeciwbólowo, dlatego stosuje się go w migrenach, nerwicach, przy bezsenności i podczas leczenia przeziębień, a nawet w terapii nadciśnienia tętniczego.

Herbata z szałwii

Inną rośliną, często stosowaną w naszych domach, jest szałwia lekarska (Sahia ojjicinalis L.). Od wieków uznawana była za symbol zdrowia, o czym świadczy sama jej nazwa (safoare – tzn. uzdrawiać). Roślina pochodzi z rejonów śródziemnomorskich Europy, gdzie naturalnie rośnie na wapiennych, nasłonecznionych wzgórzach. Najważniejszym składnikiem szałwii jest olejek eteryczny, posiadający w swoim składzie terpenty: kamforę, cyneol, borneol, tujon oraz pinen. Dodatkowo zawiera liczne kwasy organiczne (jabłkowy, nikotynowy, fumarowy), garbniki, żywice, saponiny, gorycze, fenole oraz witaminy A, B i C, a także biopierwiastki, m.in. magnez, żelazo i cynk. Samej roślinie przypisuje się właściwości przeciwzapalne, przeciwskurczowe, przeciwpotne, bakteriobójcze i ściągające. Napar poleca się stosować w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, do odkażania jamy ustnej, gardła i dziąseł.

Herbata ze skrzypu polnego

Skrzyp polny (Equisetum arvense L.) jest jedną z najstarszych roślin na świecie. Jego nazwa nawiązuje do dźwięku, jaki roślina wydaje w czasie rozgniatania. Skrzyp wśród zielarzy zwany jest także jodełką, jedlinką, krzemionką, końskim ogonem oraz skrzypem kartoflowym. W swoim składzie zawiera blisko 70% krzemionki oraz innych soli mineralnych, m.in. mangan, żelazo i kobalt. Dodatkowo wykryto w nim liczne flawonoidy, m.in. ekwizerynę, galuteolinę, izokwercytrynę i apigeninę oraz saponiny, kwasy organiczne (akonitowy, askorbinowy, jabłkowy, szczawiowy, krzemowy), witaminę C i żywice. Roślina ta opóźnia starzenie się organizmu, przyspiesza metabolizm, wzmacnia naczynia krwionośne, poprawia stan naskórka, błon śluzowych, kości, włosów i paznokci, a także działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie.

Herbata z pokrzywy

Z kolei pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) to roślina, której Słowianie już od dawnych czasów przypisywali magiczne właściwości. Posiada w swoim składzie wiele czynnych związków, m.in. chlorofile, kwasy organiczne (np. glicerowy, glikolowy, masłowy, mrówkowy, octowy i krzemowy) oraz garbniki, flawonoidy, fitosterole, związki aminowe (m.in. acetylocholina, serotonina, histamina), a także karetonoidy, witaminy (A, B, E, C, K) i pierwiastki śladowe, np. magnez, wapń, żelazo, mangan i krzem. Pokrzywa zawiera też liczne enzymy i hormony roślinne. Roślina ta uważana jest za środek, który czyści krew z zalegających szkodliwych produktów przemiany materii. Zwiększa poziom hemoglobiny, a także liczbę czerwonych krwinek. W przewodzie pokarmowym działa żółciopędnie, przez co polepsza przyswajanie pokarmów. Obniża też poziom cukru oraz podnosi odporność organizmu.

Rodzaje herbat i czas parzenia

Podczas parzenia herbaty niezwykle ważny jest rodzaj stosowanej wody (najlepiej gdy jest miękka, o niskiej zawartości składników mineralnych) oraz jej świeżość (woda zagotowana tylko raz, ponieważ zawiera tlen, który ma istotne znaczenie podczas procesu naparzania). Warto wiedzieć, że herbatę parzymy w różny sposób, w zależności od jej rodzaju.

Herbata czarna

  • Temperatura: 100°C
  • Czas: od 3 do 5 min
    Wraz z upływem czasu parzenia energetyczne walory maleją a herbata zaczyna być gorzka.

Herbata zielona

  • Temperatura: 60-80°C
  • Czas: od 3 do 5 min
    Te same liście można parzyć nawet do 3 razy, za najbardziej wartościowy uważa się drugi napar.

Herbata biała

  • Temperatura: 85°C
  • Czas: 5–7 min
    To herbata uważana za jedną z najzdrowszych, przetworzona w stopniu minimalnym. Można parzyć 3 razy te same liście.

Herbata żółta

  • Temperatura: 90°C
  • Czas: 3 min

Herbata Pu-Erh

  • Temperatura: 90-100°C
  • Czas: 3 min
    Można parzyć wielokrotnie.

Herbata niebieska (oolong)

  • Temperatura: 90°C
  • Czas: 1 do 5 min

Herbaty owocowe

  • Temperatura: 95°C
  • Czas: 10 min
    Parzenie herbat owocowych wymaga użycia od 2,5 do 3 g suszu owocowego na filiżankę o pojemności 150 ml.

Herbaty ziołowe

Herbaty ziołowe podlegają zróżnicowanemu parzeniu, który zależy od użycia określonej rośliny leczniczej. Przeważnie łyżkę ziół zalewamy szklanką wody i pijemy 3 razy dziennie w kilkugodzinnych odstępach.

Dlaczego herbata ekologiczna?

Poprawa jakości lokalnego środowiska, walory zdrowotne, bezpieczeństwo pracowników na plantacjach, korzystny wpływ na kondycję gleby – to tylko niektóre z powodów, które przytaczają plantatorzy, przetwórcy ekologicznej herbaty, aby uzasadnić wybór ekologicznej drogi. Konsumenci doceniają także wyjątkowy smak i aromat.

Ekologiczna uprawa herbaty nie wiąże się ze stosowaniem tak olbrzymich monokultur, jak w przypadku upraw konwencjonalnych. Nie stosuje się na nich sztucznych nawozów i środków ochrony roślin. Dzięki temu są znacznie bardziej przyjazne lokalnemu środowisku.

Brytyjska organizacja charytatywna Oxfam alarmuje, że warunki w jakich odbywa się praca na wielu plantacjach herbaty są bardzo prymitywne. Pracownicy wykonujący opryski (stosowanie niektórych z wykorzystywanych substancji jest zabronione w Europie) nie mają odpowiedniego wyposażenia ochronnego, nierzadko zatrudniane są dzieci.

Wybór produktów z logo rolnictwa ekologicznego, a także z logo Sprawiedliwego Handlu pozwala konsumentom wskazać, że wybierają system produkcji alternatywny wobec tego, który obecnie dominuje na świecie.

Małgorzata Cyran